Biobased bouwen in West-Brabant: hoe onderwijs en onderzoek van Avans Hogeschool bijdragen aan opschaling van een complexe transitie

De transitie naar biobased en duurzamer bouwen vindt niet op zichzelf plaats. Zij maakt deel uit van een bredere maatschappelijke transitie, waarin bewuster wordt omgegaan met grondstoffen, milieuschade wordt beperkt en waarin gezondheid en welzijn een steeds grotere rol spelen. Biobased bouwen richt zich dan ook op het reduceren van de CO2-uitstoot. Het draagt ook bij aan het verbeteren van gezondheid en welzijn in de gebouwde omgeving. Gebouwen die zijn gerealiseerd met natuurlijke materialen bieden vaak meer comfort en dragen bij aan het welzijn van gebruikers. Door deze voordelen beter zichtbaar te maken, kan weerstand in de keten worden doorbroken en opschaling worden versneld. Dat maakt deze transitie bij uitstek een beleidsvraagstuk, waarin keuzes moeten worden gemaakt onder onzekerheid en met grote maatschappelijke en financiële gevolgen.

Precies op dat snijvlak werken de lectoraten Duurzaam Gebouwde Omgeving en Biobased Bouwen van Avans Hogeschool samen. Frank Huijben brengt kennis en inzichten in over materiaalgebruik in de bouwpraktijk, terwijl Ingrid Janssen de perspectieven van de opdrachtgevers en gebiedsontwikkeling inbrengt. Door deze expertises te verbinden, ontstaat een integraal beeld van zowel de productieketen als de waardeketen: van grondstof tot gebouw én van opdrachtgever tot eindgebruiker. Die kennis helpt gemeenten en andere opdrachtgevers om onderbouwde keuzes te maken en biobased bouwen op te schalen zonder onnodige risico’s. Daarom doen de lectoren praktijkgericht onderzoek naar zowel de gezondheidsimpact van biobased bouwmaterialen en natuurlijke oplossingen als naar de belemmeringen die opschaling in de weg staan.

Transitie op gang brengen

Wil je de transitie laten slagen, dan is het ontwikkelen, testen en toepassen van bouwmaterialen alleen niet voldoende. "We moeten de vraag naar deze materialen vergroten. Dat vraagt om doorbraken in hoe we opdrachtgevers, ontwikkelaars en bewoners meenemen", legt Janssen uit. "Daarom kijken wij als lectoren, samen met onderzoekers en studenten, steeds meer naar de hele keten: van grondstof tot gebouw én van opdrachtgever via ontwerper en ontwikkelaar naar eindgebruiker. Naast de productieketen moeten we de waardenketen in de bouw innoveren."

Belangrijke vragen daarbij zijn volgens Janssen: hoe kunnen opdrachtgevers overtuigd worden dat biobased bouwmaterialen niet alleen duurzaam zijn, maar ook gezond en economisch haalbaar? Welke samenwerkingsvormen in de keten moeten worden gestimuleerd? En hoe ervaren eindgebruikers dat biobased oplossingen bijdragen aan comfort, gezondheid en lagere energiekosten? Door deze vragen gezamenlijk te onderzoeken, ontstaat kennis die niet alleen innovaties mogelijk maakt en richting geeft aan de opschaling van biobased bouwen.

De nieuwe generatie studenten van Avans Hogeschool werkt nu al met nieuwe materialen, technieken en inzichten.

De wil om te veranderen

Regels en wetten spelen hierbij ook een rol. Los van verplichtingen rond het gebruik van duurzame materialen is er een sterke wil nodig, vult Huijben aan. "Je ziet steeds meer marktpartijen en corporaties duurzamere keuzes maken. Het duurt vaak jaren voordat zo’n transitie vat krijgt op de dagelijkse praktijk en bestaande manieren van bouwen of projectontwikkeling." De overheid heeft daarin een wezenlijke rol. Wet- en regelgeving volgt doorgaans technologische en maatschappelijke ontwikkelingen.

"De overheid kan daarbij een stimulerende rol spelen", zegt Janssen. "Niet alleen door te reguleren, maar ook door actief de vraag naar biobased toepassingen te vergroten en zo de transitie verder aan te jagen." Juist doordat beleid vaak vooruit moet lopen op praktijk en regelgeving, is kennisontwikkeling essentieel om keuzes tijdig en verantwoord te kunnen onderbouwen.

Huijben wijst op de Nationale Aanpak Biobased Bouwen als voorbeeld waarbij de overheid zowel vraag als aanbod in de keten stimuleert. Alles valt of staat bij het creëren van vraag, bijvoorbeeld vanuit woningcorporaties en projectontwikkelaars. Naast die vraag is het anders wíllen bouwen een belangrijke drijfveer. "Het is een én-én-verhaal", vertelt Huijben. "Alle partijen wil je meenemen in de beweging rondom biobased bouwen." Janssen vult aan: "Binnen elke transitie zijn er koplopers die experimenteren en pionieren. Op een gegeven moment ontstaat een omslagpunt waarop duurzaam bouwen gemeengoed wordt."

Omslagpunt

Dat omslagpunt komt stap voor stap dichterbij. Bij Avans Hogeschool en andere kennisinstellingen werkt de nieuwe generatie studenten al met moderne technieken en biobased materialen. “We helpen de praktijk bij het vinden van oplossingen voor actuele transitievraagstukken en zorgen dat onderwijs daar direct bij betrokken is”, licht Huijben toe. Het onderwijs fungeert daarbij als experimenteerruimte, waar nieuwe toepassingen veilig getest kunnen worden en waar beleid, praktijk en onderzoek samenkomen. "Die verbinding naar binnen en buiten is essentieel, zodat we van elkaars ontwikkelingen en fouten kunnen leren."

Janssen vult aan: "Zo werken we samen met bouwbedrijf Heijmans aan biobased toepassingen in meerlaags wonen. "Denk dan aan woningen zoals flats, appartementen of andere vormen van hoogbouw. De woonopgave vraagt steeds vaker om dit soort woonconcepten. "Biobased toepassingen voor meerlaags wonen stellen andere eisen aan constructie, opschaling en productie dan bij het bouwen van eengezinswoningen. Studenten en onderzoekers ontwerpen en testen binnen Avans Hogeschool prototypen voor gevelonderdelen die in dergelijke woonconcepten kunnen worden toegepast."

Herontdekking van materialen

Vernieuwing zit volgens Huijben niet altijd in materiaalontwikkeling. Grondstoffen zoals hout of leem worden al eeuwenlang gebruikt maar worden nu opnieuw toegepast met moderne technieken. "Ze bezitten precies de eigenschappen die we nu zoeken." Janssen noemt als voorbeeld het nieuwbouwproject The Dutch Mountains in Eindhoven. "Wat vroeger onmogelijk leek, wordt nu door innovaties en moderne technieken haalbaar." Ook gebiedsgericht werken en denken wordt belangrijker volgens Janssen. "Gebouwen en openbare ruimte worden steeds meer in samenhang met de natuur en omgeving ontwikkeld, met gebruik van een kleinere bouwketen."

Huijben vult aan: "Hoe mooi zou het zijn als grondstoffen voor onze gebouwen uit de directe omgeving komen en aan het einde van hun levensduur weer voeding zijn voor nieuwe grondstoffen? Dat is pas écht circulair."

Natuurlijke materialen zoals hennep (zoals hier op de foto) zijn voorbeelden die wel probleemloos hergebruikt kunnen worden.

Nieuwe technieken, nieuwe trends?

Een andere ontwikkeling is prefab bouwen. Omdat biobased bouwmaterialen gevoeliger zijn voor vocht dan synthetische bouwmaterialen, is prefabricage van bouwdelen vaak wenselijk, gaat Huijben verder. Hout, dat veel wordt toegepast bij prefab, is vele malen lichter dan beton of staal en maakt sneller bouwen mogelijk. "De afvalstromen die bij houtbouw horen zijn bovendien schoner en beter herbruikbaar", vertelt hij. Huijben blijft kritisch: "Biobased bouwen wordt populairder, de termen duiken steeds vaker op. Dat is goed, want daardoor wordt het breed geaccepteerd en toegepast door marktpartijen. Maar het is belangrijk om claims die producenten of bouwers doen te blijven onderzoeken. Niet alles wat biobased genoemd wordt, is automatisch duurzaam."

Honderd procent natuurlijk materiaal

Veel bekende ‘biobased’ producten, zoals CLT (kruislaaghout) en de meeste biobased isolatieplaten of -dekens, bevatten synthetische bindmiddelen of toevoegingen die een product beter bestand maken tegen schimmelvorming of brand, vertelt Huijben. "Hierdoor is hergebruik in de keten of in de natuur na de levensduur niet mogelijk. Dat is een gemiste kans." Materialen als stro, kurk, schapenwol, onverlijmd hout, leem, kalkhennep en mycelium zijn volgens hem voorbeelden van bouwmaterialen die wél probleemloos hergebruikt kunnen worden. Ofwel als grondstof terug in de productieketen, ofwel als bodemverbeteraar of compost terug naar de natuur.

Kennis en ervaringen delen

Of de transitie ooit voltooid is, moeilijk te zeggen. Vast staat volgens de lectoren dat de vraag naar kennis de komende jaren toeneemt, mede door de woningbouwopgave en de verduurzaming van de bestaande woningvoorraad. "Het besef dat we lang bouwmaterialen gebruikten die niet altijd goed zijn voor milieu en gezondheid, dringt nu pas echt door", stelt Huijben. "Pionieren levert nieuwe inzichten op. Tegelijkertijd moeten we waken voor een simpel goed-of-fout-denken: eerdere keuzes en toegepaste technieken zijn gemaakt met de kennis en kunde van toen, en dat heeft veel mogelijk gemaakt. Nog steeds geldt: het juiste materiaal op de juiste plek."

Volgens beide lectoren loont het om kennis, ideeën en ervaringen te blijven delen. Onderwijs vervult daarin een schakelfunctie, maar overheden, bedrijven en samenleving staan volgens hen uiteindelijk voor dezelfde uitdagingen. Het belang van een goede samenwerking tussen die partijen is daarin onmisbaar.

Over biobased bouwen en West-Brabant als circulaire regio

Biobased (ver)bouwen is onderdeel van een circulaire en plantaardige regio. RWB helpt gemeenten om circulair denken en handelen onderdeel te laten zijn van het West-Brabantse beleid binnen gemeenten. We informeren partners om het kennisniveau over de waarde van circulariteit binnen gemeenten te vergroten, zo ook dit artikel. Zo ontwikkelt West-Brabant zich tot regio met een gezond vestigings- en investeringsklimaat waar circulair denken en handelen de standaard is.

Heb je interesse in dit onderwerp, bekijk de pagina over biobased bouwen en telen in West-Brabant op onze website voor meer informatie. Bekijk de website van Building Balance voor projecten in de regio.

Wil je meer weten over het werk en onderzoek van Frank Huijben en Ingrid Janssen? Lees meer over hun werk op de pagina’s van het Centre of Expertise MNEXT en Centre of Expertise Veiligheid & Veerkracht van Avans Hogeschool.